Czy nietoperze są ślepe?

Czy nietoperze są ślepe?

Nie, nietoperze nie są ślepe. Mają sprawne oczy i potrafią wykorzystywać wzrok podczas orientacji w przestrzeni, przemieszczania się oraz polowania. U wielu gatunków współpracuje on z echolokacją, czyli lokalizowaniem obiektów za pomocą odbitych sygnałów dźwiękowych. Oba zmysły dostarczają innych informacji, dlatego nietoperz nie musi polegać wyłącznie na jednym z nich.

Mit o ślepocie tych ssaków wziął się przede wszystkim z ich nocnego trybu życia. Zwierzę, które bez problemu omija przeszkody w ciemności, może sprawiać wrażenie, jakby w ogóle nie potrzebowało oczu. Rzeczywistość jest bardziej interesująca: niektóre nietoperze mają dobrze rozwinięty wzrok, inne wykorzystują go w ograniczonym zakresie, a proporcje między informacjami wzrokowymi i akustycznymi zmieniają się zależnie od gatunku oraz wykonywanej czynności.

Jak widzą nietoperze i skąd wziął się mit o ślepocie?

Oczy nietoperzy są przystosowane do warunków, w których zwierzęta te najczęściej funkcjonują. U wielu gatunków siatkówka zawiera liczne pręciki – komórki światłoczułe umożliwiające widzenie przy niewielkiej ilości światła. To właśnie one pomagają rozpoznawać otoczenie po zmroku. Nie odpowiadają jednak za rozróżnianie kolorów.

Za widzenie barwne odpowiadają przede wszystkim czopki. Ich liczba i rodzaj różnią się między gatunkami. Nie można więc zakładać, że wszystkie nietoperze widzą świat w taki sam sposób. U części z nich czopki stanowią niewielką część fotoreceptorów, ale ich obecność ma istotne znaczenie dla możliwości wzrokowych zwierzęcia.

Dobrym przykładem są badania opublikowane w 2009 roku w czasopiśmie „PLOS ONE”. Brigitte Müller i współautorzy analizowali siatkówki dwóch gatunków: Glossophaga soricina oraz Carollia perspicillata. Wykazali obecność czopków zawierających opsyny krótkofalowe i długofalowe. U badanych zwierząt fotoreceptory czopkowe stanowiły około 2–4% wszystkich fotoreceptorów. Stwierdzono również wrażliwość na promieniowanie ultrafioletowe o długości fali poniżej 400 nm.

Co oznaczają te wyniki? Oczy badanych nietoperzy mają biologiczne podstawy do widzenia dichromatycznego, czyli rozróżniania części barw przy wykorzystaniu dwóch rodzajów fotoreceptorów. Mogą również odbierać informacje z zakresu ultrafioletu. Nie jest to jednak dowód, że wszystkie gatunki mają identyczne zdolności wzrokowe ani że postrzegają kolory tak jak człowiek.

Nietoperze nie widzą w całkowitej ciemności. Do powstania obrazu potrzebne jest światło, nawet jeśli jest go bardzo niewiele. W takich warunkach oczy gatunków przystosowanych do nocnej aktywności mogą dostarczać przydatnych informacji. Kiedy światła nie ma w ogóle, wzrok przestaje pomagać w orientacji. Wtedy zwierzęta wykorzystujące echolokację korzystają z informacji akustycznych.

Warto również odróżnić sprawny wzrok od ostrości widzenia człowieka. Nietoperze nie mają jednego, wspólnego dla wszystkich gatunków poziomu ostrości wzroku. Znaczenie mają rozmiar oczu, budowa siatkówki, środowisko życia i sposób zdobywania pokarmu. U owocożernych rudawców oczy są zwykle większe, a wzrok odgrywa istotną rolę podczas wyszukiwania owoców i orientacji. U wielu drobnych gatunków owadożernych większe znaczenie ma przystosowanie do słabego oświetlenia.

Skala różnorodności tych zwierząt jest ogromna. Baza Bat Species of the World w wersji 1.11, dostępnej 17 listopada 2026 roku, wykazuje 1515 uznawanych gatunków nietoperzy. W Polsce stwierdzono co najmniej 28 gatunków. Tak duże zróżnicowanie sprawia, że uogólnianie możliwości wzrokowych całej grupy na podstawie jednego gatunku prowadzi do błędnych wniosków.

Jak echolokacja współpracuje ze wzrokiem? Co pokazują badania?

Echolokacja umożliwia nietoperzom wykrywanie obiektów nawet wtedy, gdy wokół panuje ciemność. Mechanizm przypomina działanie sonaru: zwierzę emituje krótkie sygnały dźwiękowe, a następnie analizuje ich odbicia od przeszkód i potencjalnych ofiar.

Większość nietoperzy wykorzystujących echolokację wytwarza sygnały za pomocą krtani. Są to najczęściej ultradźwięki o częstotliwościach przekraczających 20 kHz, czyli górną granicę słyszalności większości ludzi. Częstotliwość i struktura sygnałów zależą od gatunku. U niektórych nietoperzy są to krótkie dźwięki o zmiennej częstotliwości, u innych występują również dłuższe sygnały o bardziej stałej częstotliwości.

Po odbiciu od przeszkody echo wraca do uszu zwierzęcia. Mózg analizuje kilka właściwości sygnału:

  • Czas powrotu echa – pozwala oszacować odległość od obiektu.
  • Natężenie odbitego dźwięku – dostarcza informacji o właściwościach powierzchni, od której odbił się sygnał.
  • Zmiany częstotliwości i struktury echa – pomagają ocenić położenie, ruch i charakter wykrywanego obiektu.

Podczas zbliżania się do owada nietoperz może emitować sygnały coraz częściej i skracać odstępy między nimi. Dzięki temu uzyskuje więcej informacji o położeniu poruszającej się ofiary i może precyzyjniej korygować tor lotu. Nie oznacza to jednak, że echolokacja gwarantuje wykrycie każdej przeszkody. Znaczenie mają między innymi odległość, wielkość obiektu, właściwości odbijającej powierzchni oraz zakłócenia akustyczne.

Nie wszystkie nietoperze korzystają z tego systemu w identyczny sposób. Większość gatunków wykorzystuje echolokację krtaniową, ale wiele rudawkowatych polega przede wszystkim na wzroku i węchu. Wyjątkiem są między innymi rudawce z rodzaju Rousettus. Wytwarzają one krótkie, szerokopasmowe kliknięcia językiem, które również pozwalają lokalizować obiekty.

Jednym z najlepiej poznanych przykładów współpracy wzroku i echolokacji jest rudawiec nilowy (Rousettus aegyptiacus). Ma duże oczy i dobrze rozwinięty wzrok, a mimo to korzysta z echolokacji. Badania pokazują, że oba zmysły nie są dla niego zamiennikami. Ich znaczenie zmienia się zależnie od zadania.

W 2019 roku Sasha Danilovich i Yossi Yovel opublikowali w „Science Advances” wyniki eksperymentów dotyczących rozpoznawania obiektów i nawigacji przez rudawce nilowe. Zwierzęta potrafiły uczyć się trójwymiarowych kształtów na podstawie informacji wzrokowych, ale wykazano również możliwość rozpoznawania obiektów za pomocą echolokacji.

Szczególnie interesujący był eksperyment nawigacyjny. Wzrok miał większe znaczenie podczas wyboru kierunku lotu, natomiast echolokacja stawała się ważniejsza przy zbliżaniu się do przeszkody. Zwierzęta potrafiły więc zmieniać sposób wykorzystywania informacji sensorycznych w trakcie jednego zachowania.

W 2022 roku w „Current Biology” ukazała się publikacja Ofri Eitana i współautorów zatytułowana „Functional daylight echolocation in highly visual bats”. Naukowcy opisali funkcjonalne wykorzystywanie echolokacji przez rudawce nilowe podczas aktywności dziennej. Rejestrowali kliknięcia emitowane podczas żerowania i picia w świetle dziennym. Wynik pokazał, że nawet dobrze widzący nietoperz nie musi rezygnować z echolokacji, kiedy wokół jest jasno.

Inne wyniki przyniósł eksperyment opublikowany w 2024 roku w „BMC Zoology”. Astrid Saermark Uebel i współautorzy badali pięć dorosłych samców nocka rudego (Myotis daubentonii), które wcześniej schwytano na wolności. Zwierzęta wykonywały zadanie polegające na lądowaniu na kulistym celu. Badacze zmieniali warunki oświetlenia i wprowadzali szerokopasmowy hałas utrudniający odbieranie ech.

Podczas hałasu nietoperze częściej potrzebowały kilku prób, aby wykonać zadanie. Zwiększały również natężenie emitowanych sygnałów. Taką reakcję określa się jako efekt Lombarda – zwierzę podnosi głośność emitowanych dźwięków, gdy w otoczeniu pojawia się hałas.

Najważniejsze jest jednak to, że badacze nie stwierdzili wyraźnych różnic w badanych strategiach echolokacyjnych między warunkami oświetlenia i ciemności. W tym konkretnym zadaniu nocki rude nie zastępowały informacji akustycznych wzrokowymi, nawet gdy echolokację utrudniał hałas. Nie oznacza to, że nie korzystają ze wzroku podczas innych czynności.

Szczególnie mocnych dowodów na praktyczne łączenie obu zmysłów dostarczyło badanie opublikowane w 2025 roku w „Proceedings of the National Academy of Sciences”. Laura Stidsholt i współautorzy wyposażyli 21 dziko żyjących borowców wielkich (Nyctalus noctula) w miniaturowe rejestratory światła, dźwięku i ruchu. Dzięki temu mogli porównywać zachowanie zwierząt podczas polowania w ciemności i oświetlonym otoczeniu.

Podczas śledzenia ofiar w oświetlonych miejscach borowce:

  • emitowały sygnały echolokacyjne około dwukrotnie rzadziej;
  • zwiększały poziom emitowanych sygnałów o około 7 dB;
  • zbliżały się do ofiar ze średnią prędkością około 7,9 m/s, podczas gdy w ciemności było to około 5,2 m/s.

Wyniki sugerują, że podczas polowania w oświetlonym otoczeniu borowce łączą informacje wzrokowe i akustyczne. Mogą dzięki temu szybciej podejmować decyzje podczas śledzenia owadów. Trzeba jednak zachować precyzję: badanie wykazało zależność między oświetleniem, zmianami echolokacji i prędkością podejścia do ofiary. Nie dowodzi, że sam wzrok odpowiada za całą różnicę w prędkości.

Wyniki tych eksperymentów nie są sprzeczne. Dotyczą różnych gatunków i różnych zadań. Rudawiec nilowy, nocek rudy i borowiec wielki nie muszą korzystać ze zmysłów według jednej reguły. Właśnie dlatego badania nad konkretnymi gatunkami są znacznie bardziej wartościowe niż ogólne stwierdzenie, że nietoperze polegają wyłącznie na słuchu.

Co pokazują polskie gatunki i jak postępować przy spotkaniu z nietoperzem?

Różnorodność strategii sensorycznych można zaobserwować również u nietoperzy występujących w Polsce. Nie wszystkie polują w ten sam sposób ani w podobnym środowisku. Przykłady trzech gatunków dobrze pokazują, jak bardzo różnią się ich zachowania.

Nocek rudy (Myotis daubentonii) często poluje tuż nad powierzchnią jezior, stawów i rzek. Chwyta owady latające nad wodą, a także potrafi zbierać ofiary bezpośrednio z jej powierzchni. W badaniach nad tym gatunkiem wykazano, że podczas żerowania preferuje spokojne lustro wody. Nawet niewielkie fale mogą generować dodatkowe odbicia i zakłócenia ultradźwiękowe, utrudniając wykrywanie ofiar.

Borowiec wielki (Nyctalus noctula) poluje w bardziej otwartych przestrzeniach, między innymi nad koronami drzew i zbiornikami wodnymi. Jest szybkim lotnikiem. Badanie z 2025 roku pokazało, że podczas śledzenia owadów potrafi zmieniać parametry emitowanych sygnałów zależnie od warunków oświetleniowych.

Gacek brunatny (Plecotus auritus) ma charakterystyczne, bardzo duże uszy. Żeruje między innymi w lasach, parkach i ogrodach. Potrafi zbierać owady bezpośrednio z powierzchni liści, zamiast chwytać wszystkie ofiary w locie. Taki sposób zdobywania pokarmu pokazuje, że strategie polowania nietoperzy są znacznie bardziej zróżnicowane niż samo śledzenie owadów za pomocą echolokacji.

Znaczenie ma również sztuczne oświetlenie. Część nietoperzy potrafi polować w pobliżu lamp, gdzie okresowo gromadzą się owady. Inne gatunki unikają oświetlonych przestrzeni i mogą zmieniać trasy przelotu. Reakcja zależy od gatunku, rodzaju oświetlenia i dostępności pokarmu. Nie należy więc zakładać, że każda lampa ułatwia nietoperzom zdobywanie pożywienia.

Nietoperz przelatujący blisko człowieka nie jest dowodem na słaby wzrok. Często poluje po prostu na owady, które znajdują się w pobliżu budynków, drzew, zbiorników wodnych lub oświetlonych miejsc. Zwierzęta te nie szukają kontaktu z ludźmi i nie wykonują celowych ataków na ich głowy.

Co zrobić, gdy nietoperz wleci do mieszkania?

Najważniejsze jest zachowanie spokoju. Nie próbuj łapać zwierzęcia rękami ani przepędzać go miotłą. Postępuj według następującej kolejności:

  1. Zamknij drzwi prowadzące do pozostałych pomieszczeń.
  2. Wyprowadź z pokoju psy, koty i inne zwierzęta domowe.
  3. Odsłoń zasłony i firanki, a następnie szeroko otwórz okno.
  4. Zgaś światło i pozostaw zwierzęciu możliwość samodzielnego wylotu.

Jeżeli nietoperz siedzi spokojnie na ścianie lub pod sufitem, nie niepokój go bez potrzeby. Gdy leży na podłodze, jest ranny, osłabiony albo nie odlatuje, skontaktuj się z chiropterologiem lub ośrodkiem rehabilitacji dzikich zwierząt. Samodzielne chwytanie nie jest dobrym rozwiązaniem, szczególnie gdy nie znasz stanu zwierzęcia.

W przypadku ugryzienia lub zadrapania przez nietoperza trzeba dokładnie przemyć ranę wodą z mydłem, zastosować środek dezynfekujący i ją opatrzyć. Następnie należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem. Specjalista oceni ryzyko narażenia na wściekliznę i zdecyduje, czy potrzebne jest szczepienie poekspozycyjne lub inne postępowanie medyczne. Nie należy samodzielnie oceniać, czy kontakt był bezpieczny.

Osobnym zagadnieniem jest ochrona nietoperzy podczas remontów i termomodernizacji. Zwierzęta wykorzystują szczeliny elewacyjne, przestrzenie pod dachami, stropodachy, strychy, piwnice i otwory wentylacyjne. Niektóre miejsca służą im jako kryjówki dzienne, inne jako zimowiska lub schronienia kolonii rozrodczych.

W Polsce nietoperze są objęte ścisłą ochroną gatunkową. Przepisy chronią nie tylko same zwierzęta, ale również ich siedliska i schronienia. Zakazane jest między innymi niszczenie miejsc rozrodu, odpoczynku i zimowania oraz umyślne uniemożliwianie dostępu do wykorzystywanych kryjówek.

Przed rozpoczęciem prac budowlanych lub ociepleniowych należy zaplanować inwentaryzację chiropterologiczną. Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska zaleca wykonanie oględzin budynku z odpowiednim wyprzedzeniem, najlepiej w roku poprzedzającym roboty. W przypadku nietoperzy sprawdzenie powinno obejmować również późną jesień i zimę, ponieważ właśnie wtedy zwierzęta mogą przebywać w budynkowych zimowiskach.

Prawidłowe przygotowanie remontu powinno obejmować:

  • ustalenie, czy budynek jest wykorzystywany przez nietoperze;
  • rozpoznanie gatunków, liczebności zwierząt i lokalizacji schronień;
  • sprawdzenie, czy planowane prace naruszą siedliska lub uniemożliwią dostęp do kryjówek;
  • ustalenie z właściwym organem ochrony przyrody, czy konieczne jest uzyskanie zezwolenia;
  • zaplanowanie bezpiecznego terminu i sposobu prowadzenia robót;
  • uwzględnienie nadzoru przyrodniczego oraz ewentualnych schronień zastępczych, jeśli zachowanie dotychczasowych nie będzie możliwe.

Nie każdy remont automatycznie wymaga zezwolenia. Decyduje zakres prac i ich wpływ na chronione zwierzęta oraz siedliska. Jeżeli jednak prace mogą zniszczyć wykorzystywane schronienie, zablokować drogę wylotu lub spowodować płoszenie zwierząt w warunkach objętych zakazem, wymagane formalności trzeba załatwić przed rozpoczęciem robót.

Jeśli podczas remontu spod zdejmowanego tynku, parapetu lub elementu elewacji wypadną nietoperze, należy natychmiast przerwać prace w tym miejscu i wezwać specjalistę. Nie wolno zatykać szczelin ani zamurowywać otworów bez sprawdzenia, czy w środku nie pozostały zwierzęta.

Jeżeli planujesz termomodernizację, zacznij od inwentaryzacji chiropterologicznej, a nie od uszczelniania elewacji i ustalania terminu wejścia ekipy budowlanej. To pierwszy krok, który pozwala rozpoznać schronienia nietoperzy i uniknąć zarówno zagrożenia dla zwierząt, jak i problemów związanych z naruszeniem przepisów ochrony przyrody.

FAQ – najczęstsze pytania o wzrok nietoperzy

Czy nietoperze widzą w całkowitej ciemności?
Nie. Widzenie wymaga światła. W całkowitej ciemności gatunki wykorzystujące echolokację orientują się dzięki analizie odbitych sygnałów dźwiękowych.

Czy nietoperze widzą w dzień?
Tak. Ich oczy funkcjonują również przy świetle dziennym. Niektóre gatunki, takie jak rudawiec nilowy, potrafią być aktywne w dzień i jednocześnie korzystać z echolokacji.

Czy nietoperze rozróżniają kolory?
Niektóre gatunki mają czopki umożliwiające rozróżnianie określonych zakresów światła. U wybranych potwierdzono również wrażliwość na ultrafiolet. Nie wszystkie widzą jednak kolory w taki sam sposób.

Czy wszystkie nietoperze używają echolokacji?
Nie. Większość gatunków wykorzystuje echolokację, ale wiele rudawkowatych polega przede wszystkim na wzroku i węchu. Rudawce z rodzaju Rousettus stosują natomiast echolokację opartą na kliknięciach języka.

Czy nietoperz może wplątać się we włosy?
Nie jest to jego naturalne zachowanie. Nietoperze nie szukają kontaktu z ludzkimi włosami, a przelot blisko głowy człowieka najczęściej wynika z polowania na owady.

Co zrobić, gdy nietoperz wleci do mieszkania?
Zamknij drzwi do pozostałych pomieszczeń, usuń zwierzęta domowe, otwórz szeroko okno i zgaś światło. Nie łap nietoperza gołymi rękami. Jeżeli jest osłabiony lub ranny, skontaktuj się ze specjalistą.

Co zrobić po ugryzieniu lub zadrapaniu przez nietoperza?
Natychmiast dokładnie przemyj ranę wodą z mydłem, zdezynfekuj ją i skontaktuj się z lekarzem. Nie odkładaj konsultacji, ponieważ konieczna może być ocena ryzyka wścieklizny i zastosowania profilaktyki poekspozycyjnej.

 

Categories: Mity
Redakcja

Written by:Redakcja All posts by the author

Leave a reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Ciasteczka

Kontynuując przeglądanie strony, wyrażasz zgodę na używanie plików Cookies. Więcej informacji znajdziesz w polityce prywatności.