Krem z filtrem przeciwsłonecznym ogranicza produkcję witaminy D w skórze, ale nie blokuje jej całkowicie. Odpowiada za to ten sam rodzaj promieniowania UVB, przed którym chronią preparaty z SPF. Im skuteczniejsza ochrona, tym mniej promieniowania dociera do skóry. Nie oznacza to jednak, że codzienne stosowanie kremu automatycznie prowadzi do niedoboru witaminy D. Znaczenie mają również pora roku, czas przebywania na zewnątrz, powierzchnia odsłoniętej skóry i sposób nakładania kosmetyku. Badania pokazują, że regularne stosowanie SPF 50+ może obniżać stężenie witaminy D, ale rezygnacja z fotoprotekcji nie jest właściwym sposobem zapobiegania niedoborom.
Jak krem z filtrem wpływa na produkcję witaminy D w skórze?
Synteza witaminy D3 rozpoczyna się w skórze pod wpływem promieniowania UVB o długości fali około 290–315 nm. Promieniowanie przekształca 7-dehydrocholesterol w prewitaminę D3, która następnie zmienia się w witaminę D3. Ta trafia do wątroby, a później ulega kolejnym przemianom, między innymi w nerkach.
Kremy przeciwsłoneczne ograniczają ilość promieniowania UVB docierającego do skóry. Przy prawidłowej aplikacji ich skuteczność wygląda następująco:
- SPF 15 – ogranicza około 93% promieniowania UVB odpowiedzialnego za rumień.
- SPF 30 – ogranicza około 97% tego promieniowania.
- SPF 50 – ogranicza około 98% tego promieniowania.
Wartości te wynikają z laboratoryjnych pomiarów ochrony przeciwsłonecznej. Nie można z nich wyciągać wniosku, że SPF 50 zmniejsza produkcję witaminy D dokładnie o 98%. Synteza skórna zależy również od dawki promieniowania, powierzchni skóry i indywidualnych cech organizmu.
Przez lata badania prowadzone w codziennych warunkach nie wykazywały jednoznacznie, że stosowanie filtrów powoduje niedobory witaminy D. Nowsze wyniki dostarczyły jednak istotnych informacji.
W opublikowanym w 2025 roku australijskim badaniu klinicznym Sun-D przeanalizowano dane 628 dorosłych osób. Uczestnicy stosujący regularnie SPF 50+ przez około rok osiągnęli średnio o 5,2 nmol/l (około 2,1 ng/ml) niższe stężenie 25(OH)D niż osoby używające filtrów według własnego uznania. Stężenie poniżej 20 ng/ml stwierdzono odpowiednio u 45,7% i 36,9% badanych.
To konkretny dowód, że systematyczna fotoprotekcja o wysokim SPF może ograniczać zasoby witaminy D. Badanie przeprowadzono jednak w australijskich warunkach nasłonecznienia, a jego wyniki nie oznaczają, że taki sam spadek wystąpi u każdego mieszkańca Polski.
Przykładowo osoba, która w lipcu nakłada SPF 50 wyłącznie na twarz, a następnie spaceruje z odkrytymi przedramionami, nadal może syntetyzować witaminę D na nieosłoniętej skórze. Z kolei ktoś, kto przez większość dnia przebywa w biurze, może mieć ograniczoną syntezę niezależnie od stosowanego kosmetyku.
Najważniejsza różnica dotyczy więc samego ograniczenia syntezy i rzeczywistego niedoboru witaminy D. Pierwsze nie musi automatycznie prowadzić do drugiego. O stężeniu witaminy D decyduje również jej dostarczanie z pożywieniem i suplementami.
SPF 30 czy SPF 50? Jak chronić skórę bez niepotrzebnego ryzyka?
Rezygnowanie z kremu przeciwsłonecznego tylko po to, aby zwiększyć produkcję witaminy D, jest złym kompromisem. Promieniowanie UV uszkadza DNA komórek skóry, przyspiesza jej starzenie i zwiększa ryzyko nowotworów, w tym czerniaka. Uszkodzenia mogą powstawać także wtedy, gdy nie dochodzi do widocznego oparzenia.
W codziennym stosowaniu najrozsądniej wybierać preparaty z ochroną SPF 30 lub SPF 50+, obejmującą zarówno UVB, jak i UVA. Na europejskich opakowaniach warto szukać symbolu UVA w kółku, oznaczającego określony minimalny poziom ochrony przed UVA w stosunku do SPF.
Wybór zależy od warunków:
- SPF 30 może być odpowiedni podczas zwykłej aktywności na zewnątrz, szczególnie przy umiarkowanym nasłonecznieniu i prawidłowej aplikacji.
- SPF 50+ jest rozsądniejszym wyborem podczas plażowania, górskich wycieczek, długotrwałego przebywania na słońcu oraz u osób z bardzo jasną lub wrażliwą skórą.
- Cień, odzież ochronna i nakrycie głowy stanowią dodatkową ochronę, której nie zastępuje nawet najwyższy SPF.
Problemem bywa ilość używanego kremu. W badaniach skuteczności SPF stosuje się 2 mg preparatu na 1 cm² skóry. Dla całego ciała dorosłego człowieka oznacza to orientacyjnie 30–40 ml kosmetyku, zależnie od powierzchni skóry. Jedno opakowanie 50 ml nie wystarczy zatem na wiele pełnych aplikacji.
Przykład? Podczas trzygodzinnego pobytu na plaży w Łebie jednorazowe posmarowanie ramion cienką warstwą SPF 50 nie zapewni ochrony przez cały czas. Preparat należy ponawiać mniej więcej co dwie godziny oraz po kąpieli, intensywnym poceniu się lub wytarciu ręcznikiem.
Wysokie filtry mają też praktyczne niedogodności. Niektóre pozostawiają białawy nalot, są tłuste albo rolują się pod makijażem. Z tego powodu użytkownicy często nakładają ich za mało. Lepszy jest wygodny w stosowaniu, dobrze tolerowany preparat SPF 50, używany w odpowiedniej ilości, niż kosmetyk o identycznej deklarowanej ochronie nakładany symbolicznie.
Nie ma natomiast sensu wyznaczanie sobie codziennie kilkunastu minut opalania bez ochrony jako obowiązkowej „dawki witaminy D”. Czas potrzebny do uzyskania określonej syntezy zmienia się wraz z natężeniem UV, fototypem skóry i porą roku. Przy silnym nasłonecznieniu osoba o jasnej karnacji może doznać uszkodzeń skóry, zanim zakończy zaplanowaną ekspozycję.
Jak utrzymać prawidłowy poziom witaminy D, stosując krem przeciwsłoneczny?
W Polsce większym problemem niż sam krem z filtrem jest ograniczona możliwość skórnej syntezy witaminy D przez znaczną część roku. Od października do kwietnia kąt padania promieni słonecznych jest na ogół zbyt mały, aby organizm mógł wytwarzać odpowiednie ilości witaminy D3. Długi spacer w listopadzie nie zastąpi więc jej dostarczania z innych źródeł.
Polskie zalecenia dotyczące profilaktyki niedoboru witaminy D, zaktualizowane w 2023 roku, wskazują następujące dawki cholekalcyferolu dla osób, które nie spełniają warunków odpowiedniej ekspozycji słonecznej:
- Dorośli w wieku 19–65 lat: 1000–2000 IU (25–50 µg) dziennie, zależnie od masy ciała i podaży witaminy D w diecie.
- Osoby w wieku powyżej 65 do 75 lat: 1000–2000 IU dziennie przez cały rok.
- Osoby powyżej 75 lat: 2000–4000 IU dziennie przez cały rok, z uwzględnieniem indywidualnych potrzeb.
Zalecenia opisują również sytuację, w której zdrowy dorosły przebywa od maja do września przez 30–45 minut dziennie na słońcu, między godziną 10.00 a 15.00, z odkrytymi przedramionami i nogami, bez filtrów. W takich warunkach suplementacja może nie być konieczna, choć nadal uznawana jest za zalecaną i bezpieczną.
Nie oznacza to jednak, że trzeba celowo przebywać bez ochrony w godzinach największego nasłonecznienia. Bezpieczniejszym rozwiązaniem jest zachowanie fotoprotekcji i dostosowanie suplementacji do potrzeb organizmu.
Przykładowo 35-letnia osoba pracująca przy komputerze, która wychodzi z domu rano i wraca wieczorem, nie powinna zakładać, że letnie spacery w weekendy wystarczą do utrzymania odpowiedniego stężenia witaminy D. Jeżeli nie spełnia warunków ekspozycji opisanych w zaleceniach, podstawą profilaktyki jest zwykle 1000–2000 IU cholekalcyferolu dziennie.
Dieta stanowi uzupełnienie profilaktyki. Witamina D występuje między innymi w tłustych rybach morskich, żółtkach jaj i produktach wzbogacanych. Jej zawartość w żywności jest jednak zmienna, dlatego sporadyczne jedzenie łososia czy śledzia nie gwarantuje pokrycia zapotrzebowania.
Osobną kwestią jest badanie stężenia 25(OH)D we krwi. Nie zaleca się wykonywania go rutynowo u każdej zdrowej osoby przed rozpoczęciem standardowej suplementacji. Badanie ma natomiast szczególne znaczenie u osób z czynnikami ryzyka niedoboru, na przykład:
- osteoporozą, nawracającymi złamaniami lub podejrzeniem osteomalacji;
- chorobami powodującymi zaburzenia wchłaniania, w tym celiakią;
- otyłością;
- przewlekłymi chorobami nerek lub wątroby;
- długotrwałym stosowaniem niektórych leków, między innymi przeciwpadaczkowych.
Według polskich wytycznych stężenie 25(OH)D poniżej 20 ng/ml (50 nmol/l) wskazuje na niedobór wymagający odpowiedniego postępowania. W takich przypadkach dawka lecznicza powinna być ustalana indywidualnie. Nie należy samodzielnie zwiększać suplementacji do 10 000 IU dziennie ani stosować dużych dawek jednorazowych. Nadmiar witaminy D może prowadzić do hiperkalcemii i uszkodzenia nerek.
Najlepszy punkt wyjścia jest prosty: pozostawić ochronę SPF 30–50+ podczas ekspozycji na słońce, sprawdzić rzeczywistą dawkę witaminy D przyjmowaną z preparatów i porównać ją z zaleceniami dla swojego wieku. Dopiero w przypadku chorób, czynników ryzyka lub podejrzenia niedoboru ustalać z lekarzem potrzebę oznaczenia 25(OH)D i indywidualnego dawkowania.
FAQ – najczęstsze pytania o krem z filtrem i witaminę D
Czy krem SPF 50 całkowicie blokuje produkcję witaminy D?
Nie. SPF 50 ogranicza około 98% promieniowania UVB odpowiedzialnego za rumień przy prawidłowej aplikacji, ale nie zatrzymuje go w całości. Nie oznacza to również dokładnie 98-procentowego spadku syntezy witaminy D.
Czy organizm produkuje witaminę D przez szybę?
W praktyce nie. Zwykłe szkło okienne zatrzymuje zdecydowaną większość promieniowania UVB potrzebnego do skórnej syntezy witaminy D. Siedzenie przy nasłonecznionym oknie nie zastępuje ekspozycji skóry na zewnątrz.
Czy stosowanie SPF 50 oznacza konieczność suplementacji przez cały rok?
Nie automatycznie. Decydują wiek, ekspozycja na słońce, dieta i czynniki ryzyka. U zdrowych dorosłych w Polsce, którzy nie spełniają warunków odpowiedniej ekspozycji, zaleca się zwykle 1000–2000 IU witaminy D dziennie przez cały rok.
Czy solarium może zastąpić suplementację witaminy D?
Nie. Lampy w solariach emitują przede wszystkim promieniowanie UVA, które nie zapewnia skutecznej syntezy witaminy D, a zwiększa ryzyko uszkodzeń skóry i nowotworów. Solarium nie jest zalecaną metodą profilaktyki niedoboru.
Czy przed rozpoczęciem suplementacji trzeba zbadać poziom witaminy D?
U zdrowych osób rutynowe badanie 25(OH)D nie jest konieczne przed standardową profilaktyką. Przy osteoporozie, zaburzeniach wchłaniania, otyłości lub chorobach wpływających na metabolizm witaminy D oznaczenie jej stężenia warto omówić z lekarzem.
