Byki widzą kolory, w tym różnice związane z czerwienią, ale nie reagują na czerwony kolor automatyczną agresją. Popularne przekonanie, że wystarczy pokazać bykowi czerwony materiał, aby sprowokować atak, jest mitem. O zachowaniu zwierzęcia decydują przede wszystkim ruch, odległość, wcześniejsze doświadczenia i sytuacja, w której się znajduje. Co istotne, bydło nie widzi świata w czerni i bieli. Ma jednak inny układ receptorów wzrokowych niż człowiek, dlatego nie rozróżnia wszystkich barw w taki sam sposób.
Skąd wziął się ten mit?
Skojarzenie byka z czerwienią utrwaliły przede wszystkim hiszpańskie walki byków, czyli corrida de toros. W końcowej fazie widowiska matador używa mulety, niewielkiej czerwonej płachty rozpiętej na drążku. Zwierzę wykonuje szarżę, a publiczność widzi czerwony materiał i łatwo wyciąga błędny wniosek: to kolor wywołał atak.
W rzeczywistości istotne jest to, jak matador porusza płachtą i kieruje uwagę zwierzęcia. Materiał zmienia położenie, pojawia się w polu widzenia byka i staje się wyraźnym bodźcem. Znaczenie ma również sytuacja na arenie, w której zwierzę jest pobudzone i wielokrotnie konfrontowane z człowiekiem.
Czerwień mulety jest elementem tradycji widowiska, a nie dowodem na szczególną niechęć byków do tej barwy. Wcześniej podczas walki wykorzystuje się także większą płachtę, nazywaną capote, której widoczna strona jest zwykle różowa, a wewnętrzna żółta. Byk reaguje również na jej ruch.
Ten szczegół ma znaczenie, ponieważ pozwala oddzielić dwa zjawiska:
-
Zauważenie bodźca – zwierzę dostrzega przedmiot, jego kontrast z otoczeniem lub zmianę położenia.
-
Reakcję obronną albo szarżę – zachowanie zależne od pobudzenia, dystansu, możliwości wycofania się i wcześniejszych doświadczeń.
Sam fakt, że byk biegnie w stronę czerwonej płachty, nie dowodzi, że atakuje z powodu jej koloru. Aby to sprawdzić, należałoby porównać zachowanie zwierzęcia wobec materiałów o różnej barwie, poruszanych w identyczny sposób i w porównywalnych warunkach. Bez takiej kontroli łatwo pomylić wpływ koloru z wpływem ruchu.
Co pokazują badania?
Bydło jest dichromatem, czyli ma dwa podstawowe mechanizmy czopkowe odpowiedzialne za widzenie barw. Człowiek z typowym widzeniem kolorów ma trzy. Nie oznacza to, że krowy i byki widzą wyłącznie odcienie szarości. Potrafią rozróżniać określone barwy, choć ich możliwości są inne niż ludzkie.
W badaniu opublikowanym w 1998 roku w czasopiśmie Visual Neuroscience zespół Geralda H. Jacobsa, Jamesa F. Deegana i Jaya Neitza analizował właściwości fotoreceptorów bydła, kóz i owiec. Stwierdzono obecność dwóch mechanizmów czopkowych, o maksymalnej wrażliwości w zakresach około 444–455 nm oraz 552–555 nm dla badanych gatunków. Wyniki potwierdziły fizjologiczne podstawy widzenia dwubarwnego.
Jeszcze bardziej wymowne są doświadczenia behawioralne, w których sprawdzano, czy zwierzęta rzeczywiście potrafią wykorzystać różnice barw.
W 1986 roku B.J. Gilbert Jr. i C.W. Arave opublikowali w Journal of Dairy Science eksperyment przeprowadzony na ośmiu jałówkach. Zwierzęta uczono naciskania płytki w zamian za pokarm, a następnie sprawdzano ich zdolność do odróżniania światła o różnych długościach fal:
-
450 nm – światło niebieskie;
-
535 nm – światło zielone;
-
610 nm – światło czerwone.
Kryterium skutecznego rozróżniania ustalono na poziomie 75% poprawnych wyborów. W porównaniu czerwieni z niebieskim pięć jałówek osiągnęło wyniki od 76% do 91%. W powtórzonym teście czerwieni z zielenią trzy zwierzęta uzyskały 90%, 84% i 85% poprawnych odpowiedzi.
To konkretny dowód, że bydło potrafi nauczyć się odróżniać określone bodźce barwne. Nie oznacza jednak, że postrzega czerwień dokładnie tak jak człowiek ani że czerwony kolor wywołuje u niego agresję.
W 2001 roku C.J.C. Phillips i C.A. Lomas przeprowadzili kolejne badanie, tym razem uwzględniając istotny problem wcześniejszych eksperymentów: różnice jasności światła. Jeśli dwa bodźce mają inną jasność, zwierzę może rozpoznać właściwy bez faktycznego odróżniania ich barw.
Po wyrównaniu postrzeganej jasności cielęta rozróżniały światło o długich falach od światła o falach krótkich i średnich, uzyskując średnio odpowiednio 82% i 89% poprawnych wyborów. Znacznie gorzej radziły sobie z odróżnianiem fal krótkich od średnich.
Wyniki tych badań prowadzą do dwóch wniosków. Po pierwsze, bydło rozpoznaje różnice między wybranymi kolorami, a mit o całkowitym braku widzenia barw jest nieprawdziwy. Po drugie, zdolność odróżnienia czerwieni od innego bodźca nie jest równoznaczna z odczuwaniem wobec niej szczególnej agresji. Badania percepcji barw nie dowodzą istnienia takiego mechanizmu.
Co z tego wynika?
Najważniejsze zastosowanie tej wiedzy dotyczy codziennego obchodzenia się z bydłem. Przy przemieszczaniu byka lub krowy ważniejsze od koloru ubrania człowieka są sposób poruszania się, zachowanie dystansu i warunki otoczenia.
Wyobraźmy sobie pracownika gospodarstwa, który próbuje przeprowadzić byka z kojca do korytarza przepędowego. Zwierzę nagle zatrzymuje się, cofa albo wykonuje gwałtowny zwrot. Łatwo uznać, że przestraszyło się czerwonej kurtki. W rzeczywistości przyczyną może być szybki ruch człowieka, cień na posadzce, odbicie światła, nieznany przedmiot lub brak dogodnej drogi przejścia.
W takim przypadku zmiana kurtki na niebieską nie usuwa podstawowego problemu. Rozsądniejsza kolejność działań jest następująca:
-
Sprawdzić drogę przepędzania – usunąć luźne przedmioty, ograniczyć gwałtowne kontrasty oświetlenia i zapewnić przejrzystą trasę.
-
Ograniczyć nagłe ruchy i hałas – nie machać przedmiotami przed głową zwierzęcia ani nie próbować przełamywać jego oporu krzykiem.
-
Ocenić zachowanie i dystans – nie podchodzić do pobudzonego byka w sposób odcinający mu drogę wycofania się.
-
Korzystać z odpowiedniej infrastruktury – solidne przegrody, bramki i korytarze przepędowe są ważniejsze od wyboru koloru odzieży.
To nie są wskazówki pozwalające bezpiecznie prowadzić każdego byka w każdych warunkach. Dorosły samiec może być niebezpieczny nawet wtedy, gdy wcześniej zachowywał się spokojnie. Nie należy samodzielnie testować jego reakcji przez machanie kolorowymi materiałami ani wchodzić do kojca bez odpowiednich zabezpieczeń i doświadczenia.
Kolor może mieć znaczenie przy projektowaniu otoczenia zwierząt, na przykład gdy oznaczenie musi wyraźnie odróżniać się od tła. Wtedy jednak liczą się również jasność, kontrast, oświetlenie i możliwość rozpoznania oznaczenia przez bydło. Nie ma podstaw, aby zakładać, że czerwony element wyposażenia sam w sobie sprowokuje szarżę albo że wybranie innej barwy zagwarantuje spokój.
Pierwsza decyzja jest prosta: jeśli zwierzę reaguje gwałtownie, nie zaczynaj od zmiany czerwonego przedmiotu na inny kolor. Najpierw sprawdź ruch ludzi i przedmiotów, układ przejścia oraz to, czy bydło ma zapewnioną bezpieczną przestrzeń. To czynniki, które mają praktyczne znaczenie dla ograniczania ryzyka.
FAQ
Czy byki naprawdę nie widzą czerwonego koloru?
Widzą bodźce świetlne z zakresu odpowiadającego czerwieni, ale nie postrzegają barw tak samo jak ludzie. Badania wykazały, że potrafią odróżnić czerwone światło od niektórych innych barw.
Dlaczego byk atakuje czerwoną płachtę?
Reaguje przede wszystkim na poruszający się obiekt i sytuację, w której się znajduje. Sam czerwony kolor nie jest potwierdzonym wyzwalaczem agresji.
Czy byki widzą świat w czerni i bieli?
Nie. Bydło ma widzenie dichromatyczne, czyli oparte na dwóch mechanizmach czopkowych. Rozróżnia kolory, ale inaczej niż człowiek.
Czy byk zaatakuje człowieka ubranego na czerwono?
Sam kolor odzieży nie przesądza o ataku. Ryzyko zależy między innymi od zachowania zwierzęcia, odległości, sytuacji i możliwości wycofania się. Każdego dorosłego byka należy traktować z dużą ostrożnością.
Czy krowy i byki widzą kolory inaczej?
Nie ma podstaw, by przypisywać samcom szczególną wrażliwość na czerwień. Badania nad widzeniem barw bydła obejmują między innymi krowy, jałówki i cielęta, a podstawowy mechanizm widzenia barw dotyczy tego samego gatunku.
