Piraci rzeczywiście czasami zakopywali skarby, ale nie był to ich zwyczaj ani powszechny sposób przechowywania łupów. Historycy znają dobrze udokumentowany przypadek kapitana Williama Kidda, który w 1699 roku ukrył kosztowności na Gardiners Island u wybrzeży dzisiejszego stanu Nowy Jork. Nie była to jednak bezludna wyspa. Obraz piratów chowających skrzynie złota na odludnych plażach, a następnie sporządzających mapy z charakterystycznym krzyżykiem, zawdzięczamy przede wszystkim literaturze przygodowej. Zachowane dokumenty pozwalają potwierdzić pojedyncze przypadki ukrywania zdobyczy, ale nie uzasadniają twierdzenia, że była to typowa praktyka piracka.
Co piraci naprawdę robili ze zdobytymi kosztownościami?
W okresie największej aktywności piratów atlantyckich, przypadającym głównie na lata około 1650–1730, napastnicy przejmowali nie tylko złoto i srebro. Łupem padały również tkaniny, przyprawy, żywność, broń, wyposażenie statków oraz towary przeznaczone na europejskie rynki. Część zdobyczy można było wykorzystać bezpośrednio, pozostałe należało sprzedać.
Najpraktyczniejszym rozwiązaniem był szybki podział łupów i ich spieniężenie. Załoga potrzebowała pieniędzy na alkohol, jedzenie, naprawy statku i kolejne wyprawy. Kapitan nie mógł dowolnie zatrzymać całego majątku, ponieważ na wielu pirackich jednostkach obowiązywały uzgodnione zasady podziału zdobyczy.
Przykładem jest załoga Bartholomewa Robertsa, jednego z najbardziej znanych piratów początku XVIII wieku. Jej regulamin określał zasady podziału łupów oraz rekompensaty za obrażenia odniesione podczas walki. Taki system ograniczał konflikty i zachęcał marynarzy do udziału w niebezpiecznych akcjach.
Zakopanie wspólnego majątku oznaczałoby natomiast konieczność ustalenia, kto zna miejsce ukrycia, kto pilnuje skrytki i kiedy załoga odbierze swoją część. Każdy dodatkowy uczestnik zwiększał ryzyko zdrady.
Istotny był również rodzaj zdobyczy:
- Monety i metale szlachetne można było stosunkowo łatwo podzielić, przewieźć lub ukryć.
- Tkaniny i przyprawy wymagały ochrony przed wilgocią, szkodnikami i zniszczeniem.
- Żywność i zapasy okrętowe przedstawiały największą wartość wtedy, gdy można było natychmiast z nich skorzystać.
Przechowywanie towarów pod ziemią miało więc sens tylko w szczególnych okolicznościach, na przykład podczas ucieczki przed władzami albo przed planowanym powrotem w dane miejsce.
Dodatkowy problem stanowiło samo odnalezienie skrytki. Tropikalne burze, erozja wybrzeża i zmieniająca się roślinność mogły sprawić, że pozornie charakterystyczny punkt orientacyjny przestawał być rozpoznawalny. Zakopany skarb był majątkiem, którego odzyskanie nigdy nie było pewne.
William Kidd i Gardiners Island – prawdziwy przypadek ukrytego skarbu
Najlepiej znany historyczny przykład pochodzi z 1699 roku. William Kidd, szkocki kapitan działający początkowo jako korsarz, znalazł się wówczas w poważnych tarapatach. Oskarżano go o piractwo, a jego działalność na Oceanie Indyjskim stała się przedmiotem postępowania prowadzonego przez angielskie władze.
W drodze do Bostonu Kidd zatrzymał się na Gardiners Island, położonej przy wschodnim krańcu Long Island. Pozostawił tam złoto, srebro oraz inne kosztowności i towary. Część skarbu została ukryta w ziemi.
Wbrew popularnej wersji opowieści wyspa nie była bezludna. Należała do rodziny Gardinerów, a jej właściciel, John Gardiner, wiedział o pozostawionym majątku. To zasadnicza różnica między udokumentowanym wydarzeniem a filmową wizją samotnego pirata zakopującego skrzynię na nieznanym lądzie.
Po aresztowaniu Kidda gubernator Richard Coote, hrabia Bellomont, nakazał zabezpieczenie kosztowności. 8 lipca 1699 roku wystosował do Gardinera polecenie przekazania pozostawionych przedmiotów. Gardiner wykonał rozkaz, a odzyskany majątek został zinwentaryzowany.
Zachowane przekazy wymieniają między innymi złoto, srebro, tkaniny oraz cenne towary przywiezione z dalekich podróży. Dokumenty potwierdzają odzyskanie części majątku, jednak nie pozwalają z całkowitą pewnością określić wartości wszystkiego, co Kidd pierwotnie ukrył.
Dlaczego zdecydował się na taki krok? Najbardziej przekonujące wyjaśnienie wiąże się z próbą zabezpieczenia części majątku w obliczu grożącego mu aresztowania. Ukryte kosztowności mogły również stanowić zabezpieczenie finansowe lub potencjalny argument w negocjacjach. Nie ma jednak podstaw, by uznawać którykolwiek z tych motywów za bezspornie potwierdzony.
Kidd nie odzyskał skarbu. Został przewieziony do Anglii, a 23 maja 1701 roku stracono go w Londynie po procesie dotyczącym piractwa i zabójstwa.
Historia Gardiners Island pokazuje, że ukrywanie bogactwa było możliwe i czasami uzasadnione. Nie potwierdza jednak istnienia powszechnej pirackiej tradycji zakopywania skarbów. Co więcej, późniejsze opowieści o kolejnych skrzyniach Kidda nie doprowadziły do porównywalnie wiarygodnego odkrycia.
Jak „Wyspa skarbów” stworzyła legendę pirackich map?
Współczesne wyobrażenie o zakopanych skarbach ukształtowała w ogromnym stopniu powieść „Wyspa skarbów” Roberta Louisa Stevensona. Historia ukazywała się w odcinkach w latach 1881–1882, a w 1883 roku została wydana jako książka.
Jej bohater, Jim Hawkins, wchodzi w posiadanie mapy prowadzącej do skarbu kapitana Flinta. W opowieści pojawiają się charakterystyczne elementy późniejszej pirackiej ikonografii: tajemnicza wyspa, wskazówki terenowe, zdradziecka załoga i poszukiwanie ukrytych bogactw.
Mapa skarbu oznaczona krzyżykiem stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli piractwa, choć nie istnieją mocne dowody, że piraci regularnie sporządzali podobne dokumenty.
Z praktycznego punktu widzenia taka mapa mogłaby nawet stanowić zagrożenie. Gdyby wpadła w ręce konkurencyjnej załogi, zdradzałaby miejsce przechowywania majątku. W przypadku niewielkiej skrytki rozsądniejsze byłoby zapamiętanie lokalizacji niż tworzenie szczegółowej instrukcji dla potencjalnego złodzieja.
Sukces powieści Stevensona, a później jej ekranizacji, utrwalił jednak fikcyjny schemat. Czytelnik otrzymywał prostą i atrakcyjną historię: istnieje skarb, prowadzi do niego mapa, a odnalezienie właściwego miejsca pozwala zdobyć fortunę.
W badaniach historycznych taka konstrukcja nie wystarcza. Aby uznać odkrycie za autentyczny piracki skarb, trzeba sprawdzić przede wszystkim:
- Pochodzenie przedmiotów – czy monety, broń lub wyposażenie można datować na odpowiedni okres?
- Dokumentację historyczną – czy istnieją zapisy o piracie, statku lub przejętym ładunku?
- Kontekst archeologiczny – czy przedmioty odkryto w nienaruszonych warstwach, czy zostały wcześniej przemieszczone?
- Związek ze skrytką – czy znalezisko rzeczywiście celowo zakopano, zamiast zgubić je podczas transportu?
Ostatni punkt bywa szczególnie problematyczny. Samo odkrycie dawnych monet na wyspie nie dowodzi, że zakopał je pirat. Mogły pochodzić z handlu, katastrofy statku albo późniejszej działalności osadników.
Dlatego najpierw należy zweryfikować pochodzenie skarbu, a dopiero później przypisywać go konkretnemu piratowi. W przeciwnym razie łatwo pomylić efektowną legendę z ustaleniem historycznym.
FAQ – najczęstsze pytania o pirackie skarby
Czy piraci naprawdę zakopywali złoto?
Tak, zdarzało się to, ale nie była to powszechna praktyka. Udokumentowanym przykładem jest William Kidd, który ukrył część majątku w 1699 roku.
Czy Gardiners Island była bezludną wyspą?
Nie. Była własnością rodziny Gardinerów, a John Gardiner uczestniczył w przekazaniu skarbu władzom.
Czy piraci tworzyli mapy ze znakiem X?
Nie ma wiarygodnych dowodów na powszechne używanie takich map. Motyw spopularyzowała literatura, szczególnie „Wyspa skarbów”.
Czy skarb Williama Kidda został odnaleziony?
Tak. Część kosztowności odzyskano w 1699 roku. Nie potwierdzono natomiast istnienia kolejnych wielkich skrytek przypisywanych Kiddowi.
Czy na bezludnych wyspach nadal mogą znajdować się pirackie skarby?
Nie można tego całkowicie wykluczyć, ale samo istnienie legendy nie stanowi dowodu. Każde znalezisko wymaga ustalenia wieku, pochodzenia i okoliczności ukrycia.
