Nie. Przed wyprawą Krzysztofa Kolumba w 1492 roku kulistość Ziemi była od dawna uznawana w europejskich środowiskach uczonych. Nie oznacza to jednak, że każdy średniowieczny mieszkaniec Europy znał jej kształt. Nie zachowały się źródła pozwalające wiarygodnie ustalić przekonania całej ludności, zwłaszcza osób niepiśmiennych. Popularna opowieść o Kolumbie, który jako pierwszy przekonał świat, że Ziemia jest kulą, jest więc historycznym mitem. Prawdziwy spór dotyczył czegoś innego: jak daleko jest z Europy do Azji, jeśli popłynie się na zachód, i czy ówczesne statki zdołają pokonać tę odległość.
Starożytni znali kulistość Ziemi na długo przed Kolumbem
Już w IV wieku p.n.e. Arystoteles przedstawiał argumenty przemawiające za kulistym kształtem Ziemi. Zwracał uwagę między innymi na okrągły cień rzucany przez naszą planetę na Księżyc podczas zaćmienia oraz zmianę widocznych gwiazd podczas podróży na północ lub południe.
Jeszcze bardziej imponujące osiągnięcie należy do Eratostenesa, greckiego uczonego działającego w III wieku p.n.e. w Aleksandrii. Nie poprzestał na stwierdzeniu, że Ziemia jest kulista. Spróbował obliczyć jej obwód.
Wykorzystał różnicę wysokości Słońca między Aleksandrią a Syene, dzisiejszym Asuanem w Egipcie. W okolicach przesilenia letniego Słońce znajdowało się w Syene niemal pionowo nad głową, podczas gdy w Aleksandrii pionowe przedmioty rzucały cień.
Zależność geometryczna pozwalała przeprowadzić obliczenie:
- Różnica kątowa wynosiła około 7,2 stopnia, czyli 1/50 pełnego okręgu.
- Odległość między miastami przyjmowano na około 5000 stadiów.
- Pomnożenie tej odległości przez 50 dawało około 250 000 stadiów obwodu Ziemi. W tradycji starożytnej występuje również wartość 252 000 stadiów.
Dokładne przeliczenie wyniku na kilometry pozostaje dyskusyjne, ponieważ nie ma pewności, jakiej długości stadionu użył Eratostenes. Sam mechanizm pomiaru był jednak prawidłowy. Dzisiaj obwód Ziemi na równiku wynosi około 40 075 kilometrów.
Ten przykład pokazuje istotną różnicę między wiedzą a przypuszczeniem. Kulistość planety nie była wyłącznie filozoficznym pomysłem. Można było sprawdzać ją za pomocą obserwacji i geometrii. Trzeba jednak odróżnić poprawność metody od dokładności wyniku, zależnej od pomiaru odległości, kątów i przyjętych założeń.
Czego naprawdę uczono w średniowiecznej Europie?
Średniowiecze nie oznaczało całkowitego zapomnienia starożytnej astronomii. Europejscy uczeni korzystali z dorobku Arystotelesa, Klaudiusza Ptolemeusza oraz astronomów świata islamu. Model kulistej Ziemi funkcjonował w nauczaniu astronomii, również na średniowiecznych uniwersytetach.
Dobrym przykładem jest traktat De sphaera mundi autorstwa Johannesa de Sacrobosco, napisany w XIII wieku. Przez kolejne stulecia służył studentom do poznawania podstaw astronomii. Opisywał kulistą Ziemię znajdującą się w centrum wszechświata.
To rozróżnienie jest ważne: geocentryzm nie oznacza wiary w płaską Ziemię. Średniowieczny astronom mógł uważać, że Słońce krąży wokół Ziemi, a jednocześnie prawidłowo rozpoznawać kulisty kształt naszej planety.
Źródła pokazują również stanowiska odmienne. W VI wieku Kosmas Indikopleustes przedstawiał model świata odbiegający od kulistej Ziemi. Jego koncepcja nie stanowiła jednak dominującego stanowiska średniowiecznej astronomii.
Nie należy też traktować dawnych map jako dosłownych deklaracji dotyczących kształtu planety. Mapy typu T-O, znane między innymi z tradycji Izydora z Sewilli, przedstawiały Azję, Europę i Afrykę wewnątrz okręgu. Ich zadaniem było symboliczne uporządkowanie znanego świata, a nie przedstawienie całego globu z zachowaniem skali.
Jak rozstrzygnąć, czy konkretne średniowieczne przedstawienie dowodzi wiary w płaską Ziemię? Najpierw trzeba ustalić jego przeznaczenie. Mapa religijna, tekst astronomiczny i podręcznik geografii odpowiadały na różne pytania. Odczytywanie symbolicznej ilustracji jako technicznego modelu planety prowadzi do błędnych wniosków.
Pozostaje ograniczenie: zachowane traktaty dokumentują przede wszystkim wiedzę wykształconej mniejszości. Nie pozwalają ustalić, jaki odsetek chłopów, rzemieślników czy mieszkańców miast wierzył w kulistość Ziemi. Nie ma zatem podstaw ani do twierdzenia, że wszyscy ją znali, ani że większość uważała planetę za płaską.
O co naprawdę spierano się przed wyprawą Kolumba?
Kiedy Kolumb zabiegał o sfinansowanie wyprawy na zachód, nie musiał udowadniać, że Ziemia jest kulista. Jego przeciwnicy kwestionowali przede wszystkim obliczenia dotyczące wielkości globu i odległości dzielącej Europę od Azji.
Kolumb przyjmował zbyt małe rozmiary Ziemi, a jednocześnie przeceniał rozciągłość Azji w kierunku wschodnim. W efekcie uważał, że po przepłynięciu Atlantyku stosunkowo szybko dotrze do wybrzeży azjatyckich.
Szacował odległość do Japonii na około 5000 kilometrów, podczas gdy rzeczywista odległość zachodnią trasą oceaniczną, bez uwzględniania napotkanych po drodze Ameryk, była wielokrotnie większa, rzędu 20 000 kilometrów.
Dla organizatorów ekspedycji nie była to akademicka różnica. Od przewidywanej długości rejsu zależały zapasy żywności, wody i możliwość przeżycia załogi. Poprawne rozpoznanie kulistości Ziemi nie wystarczało. Potrzebne były jeszcze odpowiednie dane geograficzne.
3 sierpnia 1492 roku Kolumb wypłynął z Palos. Po postoju na Wyspach Kanaryjskich skierował się na zachód, a 12 października jego wyprawa dotarła do wyspy na Bahamach. Nie osiągnęła jednak Azji.
To zasadnicza ironia tej historii: krytycy Kolumba mieli rację, kwestionując jego ocenę odległości, chociaż wyprawa przyniosła rezultat, którego nie przewidywały ich obliczenia. Istnienie kontynentów amerykańskich na trasie rejsu zmieniło jego konsekwencje.
Skąd więc legenda o żeglarzu walczącym z powszechną wiarą w płaską Ziemię? Rozpowszechniła się szczególnie w XIX wieku. Przyczyniła się do tego wydana w 1828 roku biografia Kolumba autorstwa Washingtona Irvinga, zawierająca literacko udramatyzowane sceny sporów z uczonymi i duchownymi.
Późniejsze popularne opowieści utrwaliły prosty schemat: odważny odkrywca przeciwko przesądom epoki. Tyle że schemat ten zaciera rzeczywisty problem naukowy. Współczesne badania historyczne wskazują również wcześniejsze korzenie mitu, sięgające sporów z XVII wieku. Irving odegrał ważną rolę w jego popularyzacji, ale nie stworzył całej opowieści od zera.
FAQ – najczęstsze pytania
Czy Kolumb udowodnił, że Ziemia jest okrągła?
Nie. Kulistość Ziemi była znana uczonym ponad 1700 lat przed jego wyprawą. Kolumb szukał zachodniej drogi morskiej do Azji.
Czy Kościół w średniowieczu nauczał, że Ziemia jest płaska?
Nie była to obowiązująca doktryna Kościoła. Kulistość Ziemi przyjmowali liczni średniowieczni uczeni, także duchowni.
Czy zwykli ludzie w średniowieczu wiedzieli, że Ziemia jest kulą?
Nie da się tego wiarygodnie ustalić dla całej populacji. Zachowane źródła nie pozwalają określić rozpowszechnienia poszczególnych przekonań.
Kto pierwszy obliczył wielkość Ziemi?
Jednego z najwcześniejszych znanych pomiarów opartych na metodzie geometrycznej dokonał Eratostenes w III wieku p.n.e.
Dlaczego Kolumb pomylił się w obliczeniach?
Zaniżył wielkość Ziemi i zawyżył rozciągłość Azji, przez co uznał drogę przez Atlantyk za znacznie krótszą, niż była w rzeczywistości.
Od czego zacząć sprawdzanie mitu o płaskiej Ziemi?
Najpierw sięgnąć do De sphaera mundi i ustalić, czego nauczano przed 1492 rokiem. Następnie porównać szacunki odległości Kolumba z argumentami jego krytyków. To pozwala oddzielić rzeczywistą historię astronomii od XIX-wiecznej legendy.
