Ćma krążąca wokół lampy wygląda tak, jakby nie mogła oprzeć się światłu. Zbliża się do żarówki, wykonuje gwałtowne zwroty, czasem uderza w klosz i ponownie zaczyna krążyć. Nie oznacza to jednak, że ćmy lubią światło. Badania nad lotem owadów pokazują, że sztuczne oświetlenie może zaburzać ich orientację przestrzenną. To, co obserwujemy jako przyciąganie, często jest próbą utrzymania prawidłowej pozycji ciała w powietrzu. Mechanizm ten wyjaśnia również, dlaczego nowoczesne lampy LED nie wyeliminowały problemu.
Dlaczego ćmy krążą wokół światła zamiast lecieć prosto do niego?
Przez lata popularne było wyjaśnienie, że ćmy wykorzystują Księżyc do nawigacji, a pobliską żarówkę mylą z odległym ciałem niebieskim. W rezultacie miałyby stopniowo zacieśniać tor lotu, aż znajdą się przy lampie. Problem w tym, że rzeczywiste zachowanie owadów nie pasuje do tego modelu.
W styczniu 2024 roku na łamach „Nature Communications” opublikowano badanie, w którym naukowcy przeanalizowali między innymi 477 nagrań lotu owadów reprezentujących 10 rzędów. Zastosowano szybkie kamery oraz trójwymiarowe śledzenie ruchu. Okazało się, że owady znajdujące się blisko źródła światła zazwyczaj nie kierowały się prosto w jego stronę. Zamiast tego ustawiały grzbiet w kierunku najjaśniejszego punktu.
To zachowanie nazywa się grzbietową reakcją na światło (dorsal light response, DLR). W naturalnych warunkach najjaśniejszą częścią otoczenia jest zwykle niebo. Ustawianie grzbietu w jego kierunku pomaga owadowi utrzymać prawidłową orientację względem ziemi.
Punktowa lampa zmienia sytuację. Jeżeli najjaśniejsze źródło znajduje się z boku, owad przechyla ciało, co wpływa na kierunek wytwarzanej siły nośnej. Zamiast kontynuować prosty lot, zaczyna skręcać. Badacze wyróżnili trzy charakterystyczne reakcje:
- Krążenie – owad przechyla ciało w stronę lampy i porusza się wokół niej.
- Utrata prędkości – gwałtownie wznosi się, aż przestaje skutecznie posuwać się do przodu.
- Odwrócenie ciała – przelatując nad źródłem światła, może obrócić się i spaść.
W eksperymentach uczestniczyły między innymi rolnice tasiemki (Noctua pronuba), czyli ćmy pospolite również w Polsce. Można je spotkać w ogrodach i na terenach miejskich, szczególnie latem.
Praktyczny przykład to ćma wykonująca kolejne okrążenia wokół kinkietu przy drzwiach tarasowych. Nie musi ona wielokrotnie podejmować decyzji o zbliżeniu się do światła. Jej układ orientacji może utrzymywać ją na nieprawidłowym torze lotu.
Wyłączenie lampy ma w takiej sytuacji więcej sensu niż próba odganiania owada. Usuwa bowiem bodziec zakłócający orientację. Nie oznacza to gwarancji natychmiastowego odlotu, ponieważ ćma może być już wyczerpana albo pozostawać nieruchoma.
Trzeba też odróżnić dwa zjawiska: zbliżanie się owadów do oświetlonego miejsca i uwięzienie w bezpośrednim sąsiedztwie lampy. Badanie z 2024 roku przekonująco wyjaśnia przede wszystkim to drugie. Nie dowodzi, że wszystkie ćmy reagują identycznie ani że światło przyciąga je z dowolnej odległości.
Czy rodzaj i kolor żarówki wpływają na zachowanie ciem?
Tak, ale sama barwa światła nie rozwiązuje problemu. Znaczenie mają długość fali, natężenie oświetlenia, kierunek świecenia i czas działania lampy.
Wiele nocnych owadów jest szczególnie wrażliwych na promieniowanie ultrafioletowe i niebieską część widma. Dlatego lampy emitujące duże ilości krótkofalowego promieniowania wykorzystuje się w badaniach entomologicznych do wabienia owadów.
Przykładowo w eksperymentach nad orientacją owadów stosowano źródła UV o długościach fal około 370–395 nm. Takie oświetlenie silnie wpływało na zachowanie badanych gatunków.
W przypadku domowego oświetlenia zewnętrznego sytuacja wygląda następująco:
- Lampy emitujące UV – mogą skutecznie przyciągać wiele gatunków owadów, dlatego nie są dobrym wyborem do zwykłego oświetlania tarasu.
- Zimne białe LED, np. 4000 K – mają wyraźny udział krótkofalowego światła niebieskiego i mogą zakłócać aktywność nocnych owadów.
- Ciepłe białe LED, np. 2700 K – zwykle mają mniejszy udział światła niebieskiego niż chłodne odpowiedniki, ale nadal oddziałują na ćmy.
- Bursztynowe LED, np. 1800–2200 K – mogą ograniczać przyciąganie niektórych owadów, choć nie eliminują wpływu sztucznego oświetlenia na ich zachowanie.
Ważny szczegół: temperatura barwowa podawana w kelwinach nie opisuje dokładnie całego widma lampy. Dwie żarówki oznaczone jako 2700 K mogą różnić się udziałem poszczególnych długości fal.
Co więcej, badania opublikowane w 2026 roku pokazały ograniczenia samej zmiany koloru światła. Naukowcy przeanalizowali aktywność 843 ciem należących do 23 gatunków. Przy oświetleniu białymi diodami LED o natężeniu 10 luksów aktywność owadów była średnio o 85% mniejsza niż w naturalnych warunkach nocnych. Bursztynowe oświetlenie o takim samym natężeniu również silnie ograniczało ich ruchliwość.
Nie należy zatem utożsamiać mniejszej liczby owadów latających wokół lampy z brakiem wpływu na przyrodę. Owady mogą mniej latać, a przez to rzadziej poszukiwać pokarmu lub partnerów.
Jak przełożyć te informacje na praktykę?
Jeżeli przy tarasie działa przez całą noc odsłonięta lampa LED 4000 K, rozsądnie jest najpierw ograniczyć czas jej świecenia i skierować strumień światła wyłącznie na potrzebną powierzchnię. Dopiero kolejnym krokiem powinna być wymiana źródła na cieplejsze.
Zamiana żarówki na 2700 K niewiele rozwiązuje, jeśli lampa nadal oświetla korony drzew, żywopłot i znaczną część ogrodu przez osiem godzin każdej nocy.
Jak ograniczyć przyciąganie ciem i chronić nocne owady?
Sztuczne światło nie tylko utrudnia owadom lot. Może również wpływać na żerowanie, rozmnażanie i zapylanie roślin.
W badaniu opublikowanym w 2021 roku w „Science Advances” stwierdzono, że w oświetlonych żywopłotach liczebność gąsienic ciem była o 47% niższa, a na oświetlonych trawiastych poboczach o 33% niższa niż w porównywalnych miejscach nieoświetlonych. Były to wyniki badań terenowych, a nie uniwersalne wartości spadku liczebności dla każdego ogrodu.
Z kolei eksperyment przeprowadzony w Szwajcarii wykazał 62% mniej nocnych wizyt owadów na kwiatach na oświetlonych powierzchniach. W przypadku jednej z badanych roślin przełożyło się to na 13-procentowy spadek liczby zawiązanych owoców.
Nie trzeba jednak całkowicie rezygnować z oświetlenia posesji. Najlepiej działa ograniczanie światła tam, gdzie nie jest potrzebne.
Pierwszy priorytet: skrócenie czasu świecenia.
Lampa nad wejściem nie musi działać od zmierzchu do świtu. Czujnik ruchu pozwala włączać ją tylko podczas korzystania z wejścia. Przy krótkiej ścieżce można zacząć od ustawienia czasu świecenia na 30–60 sekund, a następnie dostosować go do rzeczywistego czasu przejścia.
Trzeba jednak sprawdzić działanie czujnika. Źle ustawiony detektor może uruchamiać lampę za każdym razem, gdy poruszy się gałąź albo przejdzie zwierzę. Wówczas zamiast stabilnego, ograniczonego oświetlenia powstają częste błyski, które również zakłócają nocne warunki.
Drugi priorytet: skierowanie światła w dół.
Na posesji z żywopłotem i ścieżką prowadzącą od furtki do domu lepiej oświetlić same stopnie oraz nawierzchnię niż cały ogród. Pomaga oprawa z osłoniętym źródłem światła, która ogranicza emisję na boki i ku górze.
To szczególnie istotne w sąsiedztwie krzewów, drzew i kwitnących rabat. Oświetlanie ich przez całą noc może ingerować w aktywność owadów odwiedzających kwiaty.
Trzeci priorytet: dobranie odpowiedniego źródła.
Przy zakupie nowej lampy zewnętrznej można rozważyć ciepłe lub bursztynowe światło bez emisji UV. Jeżeli jednak oświetlenie służy do bezpiecznego poruszania się po schodach, trzeba zachować odpowiednią widoczność stopni i przeszkód.
Nie ma sensu wybierać bardzo słabego, bursztynowego światła, jeśli użytkownicy przestają rozpoznawać krawędzie schodów. W takiej sytuacji lepsza będzie dobrze osłonięta oprawa zapewniająca potrzebną widoczność, uruchamiana wyłącznie podczas korzystania z przejścia.
Osobnym problemem są elektryczne lampy owadobójcze emitujące UV. Mogą zabijać także owady, które nie stanowią żadnego zagrożenia, w tym nocne zapylacze. Nie są dobrym rozwiązaniem na ćmy krążące przy tarasie, zwłaszcza jeśli celem jest ochrona ogrodu i ograniczenie przypadkowego zabijania owadów.
W mieszkaniu najprostsze działania to zamontowanie moskitiery, zasłanianie okien po zapaleniu światła i niewłączanie mocnego oświetlenia bezpośrednio przy otwartym balkonie. Pozwala to ograniczyć napływ owadów bez stosowania chemicznych środków owadobójczych.
FAQ – najczęstsze pytania
Czy ćmy naprawdę lubią światło?
Nie można tego tak interpretować. U wielu gatunków sztuczna lampa zaburza mechanizm orientacji w locie, przez co owady krążą wokół źródła światła zamiast swobodnie odlecieć.
Czy ćmy lecą do lampy, ponieważ przyciąga je ciepło?
Ciepło nie jest głównym wyjaśnieniem tego zjawiska. Owady gromadzą się również wokół lamp LED, które emitują znacznie mniej promieniowania podczerwonego niż tradycyjne żarówki. Gorące źródła światła mogą dodatkowo powodować poparzenia.
Czy wszystkie gatunki ciem reagują na lampy tak samo?
Nie. Reakcja zależy między innymi od gatunku, długości fali, położenia źródła światła i aktualnej aktywności owada. Niektóre ćmy łatwo wpadają w pułapkę świetlną, a inne mogą przelatywać obok lampy bez wyraźnego zaburzenia lotu.
Czy żarówka LED odstrasza ćmy?
Nie. Niektóre typy LED przyciągają mniej owadów niż źródła emitujące dużo UV, ale nadal mogą zakłócać ich orientację oraz nocną aktywność. Sam napis „ciepła barwa” na opakowaniu nie gwarantuje ochrony owadów.
Co zrobić, gdy ćma wleci do mieszkania?
Najlepiej zgasić światło i umożliwić jej wylot albo delikatnie przenieść ją na zewnątrz za pomocą szklanki i kartki papieru. Nie należy chwytać owada bezpośrednio za skrzydła, ponieważ można uszkodzić ich delikatną powierzchnię.
Od czego zacząć ograniczanie problemu z ćmami przy domu?
Najpierw sprawdź po zmroku, które lampy świecą niepotrzebnie, szczególnie w kierunku okien, krzewów i drzew. Wyłącz jedną z nich na próbę i porównaj sytuację podczas podobnych, ciepłych i bezwietrznych wieczorów. Jeśli oświetlenie jest konieczne dla bezpieczeństwa, ogranicz jego zasięg i czas działania. Wymianę żarówek potraktuj jako kolejny krok, a nie pierwsze rozwiązanie problemu.
Więcej informacji na: ANCHOR
